حج در لغت به معناي «قصد» و در اصطلاح شرع به معناي « قصد زيارت خانة خدا» و انجام مناسك مخصوص مي‏باشد. حج در آيين مقدّس اسلام سفري است معنوي به مكاني مقدّس و شهري مشهور به نام«مكّه»، در ماهي حرام و معظّم «ذيحجّه»، به منظور زيارت خانة خدا «كعبه» و برگزاري مراسمي خاص كه «مناسك حج» ناميده مي‏شود و اين سفر بر هر مسلمان«مستطيع» يك بار واجب است كه آن را «حجّه‏الاسلام» گويند.

امام صادقu مي‏فرمايد: « رسول خدا(ص) ده سال در مدينه حج ننمودند، تا اين كه اين آيه « وَ أَذِنَ فِي‏النَّاسِ بِالْحَجِّ يَاْتُوكَ رِجَالاً وَ عَلي كُلِّ ضَامِرٍ يَاْتيِنَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ» نازل شد و موظّف گرديدند، در ميان مردم آهنگ حج را ندا دهند؛ تا پياده و سواره از راه‌هاي دور بيايند. به دنبال اين فرمان حضرتش مناديان را دستور داده تا با بانگ بلند اعلام كنند: كه پيامبر عازم حج است. در پي اين اعلام، مردم مدينه و اطراف آن و ساير اعراب آگاه شدند و براي برگزاري فريضة حج گرد آمدند تا در ملازمت پيغمبر«ص» حج گزارند و مسائل و مناسك حج را از آن حضرت فرا گيرند.» بنا براين، دستور وجوب حج، بعد از هجرت رسول اكرم(ص) در مدينه نازل شد و از هر مسلمان مستطيع در تمام عمر يك بار به عنوان حج واجب(حجّه الاسلام) خواسته شده است. حج يكي از اركان پنج گانة اسلام و از ضروريات دين و منكر آن كافر است و لذا تارك حج مورد تهديد شديد خداوند واقع شده و مي‏فرمايد: «خداوند حج بيت‏الله‏الحرام را بر مستطيع واجب نموده و هر كس با ترك اين فريضه، به خدا كافر شود، پس خداوند از جهانيان بي نياز است. رسول اكرم(ص) فرموده: « كسي كه حج را به تأخير اندازد تا مرگ او فرا رسد، خداوند در روز رستاخيز او را يهودي و يا نصراني محشور مي‏فرمايد.»

اميرالمومنين عليu در وصيّت نامة خود مي‏فرمايد: « وخدا را در مورد زيارت خانة خدا «كعبه»، تا هستيد و مبادا آن را خالي بگذاريد، كه اگر آيين حج و زيارت بيت ترك شود بدون مهلت به عذابي دردناك، گرفتار خواهيد شد.»

همچنين امام صادقu مي‏فرمايد: «دين و آيين اسلام پا برجاست، تا روزي كه كعبه برپا باشد.»

و در روايتي ديگر امام زين‏العابدينu مي‏فرمايد: «حج بجا آوريد كه روزيتان افزون و ايمانتان شايسته‏تر مي‏شود و در تأمين معاش مردم و زندگي خويش خودكفا مي‏شويد.»(فلسفه حج و اسرار و مناسك آن، صص18-20)

حقيقت عظمت حج را اولياي خدا چه زيبا دريافته بودند. آنان با پاي پياده رهسپار ديار محبوب مي‏شدند، در حالي كه مركب‏ها و محمل‏ها پيش رويشان در حركت بود، همان‏گونه كه از سيرة معصومين بارها شنيده‏ايم يا خوانده‏ايم.

شكوه احرام و ورود در حريم كبريايي حق را كساني دريافته بودند كه همچون حضرت زين‏العابدينu از روي تواضع و تذلّل در پيشگاه حق، هنگام گفتن تلبيه به خود مي‏لرزيد و اضطراب وجود مباركش را مي‏گرفت و مي‏گفت: بيم دارم كه پاسخ لبيك من گفته شود «لالبيك»، يعني نه تو پاسخ درست نداده‏اي. حج نقطة تحوّلي است در حيات معنوي حاجيان و تصويري است از سفر آخرت و پوشيدن احرام، رمز لباس آخرت و ميقات، رستاخيز خلق و نمودي از محشر است كه جز با قلب سليم بدان سوي نبايد رفت.

حج هجرت است، هجرت از «خلق الي‏الحق»، يعني خلق و دنيا را پشت سر افكندن. خانه و خانواده، زن وفرزند، مال و بنون، عنوان و مقام و ديگر تعلّقات را رها كردن. عجب و كبر و خودبيني و خودنمايي و توان جسماني و روح و زاد و راحله را زير پا نهادن و خليل وار از زن و فرزند و ديار و جان و مال بريدن و چون اسماعيل پاي در كوير انقطاع ساييدن تا از زمزم عشق سيراب شدن و چون هاجر آسيمه سر و برهنه پاي در سنگلاخ حيرت و انقطاع از اين سو بدان سوي بي‏قرار و اشكبار دويدن و به خدا پناه بردن تا درخشيدن بارقة اميد را ديدن و فيض رحماني را درآغوش كشيدن و در دامان مهرش جاي گرفتن.