با شروع سال تحصيلي85-84، پس از گذشت تقريباً يك ماه از سال تحصيلي و آشنايي با خصوصيات اخلاقي و درسي دانش‎آموزان متوجه شدم كه6 نفراز دانش‎آموزان پاية دوم، در خواندن و نوشتن مشكلات فراواني دارند. لذا كتاب بخوانيم كلاس اول را تهيه نموده و از دانش‏آموزان خواستم تا از روي دروس 17 به بعد را بخوانند؛ كه مشاهده كردم واقعاً مفاهيم درسي پايه اول را به طور كامل نياموخته‏اند.

همچنين مسابقة روخواني ترتيب دادم تا بفهمم ميانگين سرعت خواندن دانش‏آموزان از روي يك متن 50 كلمه‎اي چند ثانيه است. در خواندن كلمات، حروف را اكثراً اشتباه تلفظ مي‎كردند. به طور مثال حرف «ب» را «ي» يا «ن» و... تلفظ مي‏نمودند يا براي بهم پيوستن حروف و ساختن كلمه و خواندن آن زمان زيادي را صرف مي‏كردند.

هم چنين متن املايي 40 كلمه‎اي با كلماتي ملموس از سه درس اول به آنان گفتم كه ميانگين نمرات املاي آنان 66/13 بود. هم‏چنين فعاليت‏هاي كتاب «بنويسيم» را بدون علاقه و با اضطراب و دلهره انجام مي‏دادند؛ به طوري‏كه خواهان بودند كه در منزل در كنار والدين خود انجام دهند و يا براي نوشتن جواب سؤالي، كلمه به كلمه جهت تأييد پاسخ مراجعه مي‏كردند. علاوه بر اين، مفاهيم درسي را كه در زمان تدريس مي‏آموختند، به سرعت فراموش مي‏كردند. اين بي‏علاقگي را در ساعات هنر نيز مشاهده كردم، مثلاً وقتي از آن‏ها مي‏خواستم كه براي موضوعي ساده و ملموس نقاشي بكشند، صداي اعتراض آنان بلند مي‏شد كه ما بلد نيستيم و يا حال نداريم و اين براي من تعجب‏آور بود و برايم اين سؤال‏ها پيش آمد كه:

چگونه من مي‏توانم در آنان انگيزة يادگيري به وجود آورم؟

و آيا با به كارگيري از هنر مي‏توان در آنان ايجاد انگيزه كرد و ذهنشان را فعال نمود تا مفاهيم درسي در ذهن آنان به نحو مطلوبي تثبيت گردد؟

كارم مشكل بود، زيرا هم بايستي جبران عقب ماندگي درسي سال گذشتة آن‎ها را مي‏كردم و هم مفاهيم درسي پاية دوم را به آن‎ها آموزش مي‏دادم. همچنين كلاس دوپايه بود. بنابراين، طي گذشت زمان و رويارويي با مسأله و مشاهدات خودم از وضعيت موجود و به دست آوردن اطلاعاتي با برگزاري آزمون تشخيصي و برگزاري مسابقة روخواني بين دانش‏آموزان، مشكلات و دلايل عدم تثبيت مفاهيم درسي در ذهن آنان را به شرح زير دسته‎بندي نمودم:

1- ضعف درسي دانش‎آموزان، بخصوص خواندن و نوشتن كه مشكل اصلي آنان بود.

2- عدم وجود علاقه و انگيزه براي يادگيري در آنان.

جمع‏آوري اين اطلاعات به من كمك كرد تا به اين نتيجه برسم كه راهكاري بايد باشد كه اولاً در دانش‏آموزان انگيزه و علاقه براي يادگيري به وجود آيد و ثانياً ذهن آنان تقويت شده و مفاهيم درسي در ذهن آنان تثبيت گشته و مشكلات خواندن و نوشتن در آنان كه ناشي از عدم يادگيري صحيح و اعتماد به نفس در آنان است، برطرف گردد.

لذا با مطالعة مجلات و كتب روش‎هاي تدريس، كتب روانشناسي و كتب مربوط به هنر شيوه‎هايي جهت رفع مشكل مي‏جستم و به اطلاعات كاربردي زيادي دست يافتم.

پس از جمع آوري اطلاعات و علت‏يابي مسأله به اين نتيجه رسيدم كه شايد من بتوانم با به كارگيري از هنر، در دانش‎آموزان ايجاد انگيزه و علاقه كرده و فعاليت‎هاي يادگيري را به شكلي جذاب و هيجان‏انگيزتر در آورده و به تقويت ذهن آنان بپردازم تا شايد مفاهيم درسي در ذهنشان از ثبات بيش‏تري برخوردار شود. من معتقد بودم كه با تلفيق درس فارسي با درس هنر، فعاليت‎هاي يادگيري در قالب فعاليت‎هاي گروهي و انفرادي با جذابيت خاصي دنبال شده و ذهن دانش‏آموزان تقويت مي‏گردد و مفاهيم درسي در ذهن از ثبات بيشتري برخوردار خواهد شد. علاوه بر آن فعاليت‏هاي درس هنر نيز كارآيي بيشتري پيدا مي‏كند.

براي اجراي اهدافم، مرتب در فكر بودم كه چگونه مي‎توانم درس فارسي را با درس هنر تلفيق كنم. لذا نگاهم به محيط اطراف بايستي تغيير مي‏كرد. از كوچك‏ترين موقعيت و فرصتي براي انجام كار بايد استفاده مي‏كردم و موضوعات درس را با فعاليت‎هاي هنري ارتباط مي‏دادم. به طوري كه مفاهيم درسي فارسي در ساعات هنر مرور شده و در ذهن دانش‏آموزان از ثبات بيش‏تري برخوردار شود. بنابراين كار خود را بدين شرح آغاز كردم:

1. مطالعة كتب هنر و به كارگيري از هنر نقاشي، خوشنويسي، كاردستي، اجراي نمايش، سرود و …

2- برگزاري مسابقة روخواني متن در هر درس و كه هدفم از اين آزمون‎ها اطلاع از نقاط ضعف روخواني دانش‎آموزان به طور دقيق بود.

3- برنامه‎ريزي دقيق در زمينه اجراي اين اقدام پژوهي و استفاده از فرصت‎ها:

- در هر ساعت هنر به دانش‎آموزان موضوعات ساده و ملموس مربوط به درس فارسي، علوم و هديه‎هاي آسمان و رياضي داده‎ مي‏شد. اين فعاليت‎ها به صورت انفرادي امّا در گروه (مشورت با يگديگر) انجام مي‏گرفت و كار من هم نظارت و راهنمايي در فعاليت‎هايشان بود.

- مفاهيم نكته‏ها و واژه‎آموزي را در قالب دو نقاشي طراحي كردم.‌ بدين صورت كه وقتي چند مفهوم تدريس مي‏شد. در يك جلسة هنر اين نقاشي را در اختيار فراگيران مي‏گذاشتم تا ابتدا خانه‎هاي خالي را با كلمات مناسب كامل نموده و سپس نقاشي را به سليقة خود رنگ كنند. در مرحلة بعد به آنان مي‏گفتم: از بين كلماتي كه نوشته‎ايد، ده كلمه را انتخاب نموده و با آن جملة بامعنايي پشت صفحه بنويسيد. اين فعاليت براي بچه‎ها خيلي لذت بخش بود.

ساخت كاردستي با توجه به موضوعات درس فارسي كه اين فعاليت‎ها اكثراً به صورت گروهي انجام مي‏شد، به طور مثال:

3. ساخت پرچم ايران با يك نصف برگ آچار، مداد رنگي و يك ميلة چوبي.

- سفرة هفت‏سين با استفاده از يك ليوان يك بار مصرف، يك شاخه درخت، مقداري خرده پارچه يا كاغذ رنگي، چند عدد سنجد، درب نوشابه، دو عدد سكه، قدري سماق، مقداري گچ و چسب مايع كه هدف آشنايي آنان با مواد داخل سفرة هفت سين، ايجاد حس همكاري در آنان).

- قطار هنرمندان يا واگن فصل‏ها (كه به صورت گروهي و با كمك قوطي‎هاي شيرشان اين كاردستي ساخته شد.) بدين ترتيب كه به فراگيران گفته شد: قوطي شير خود را نگه داريد و آن را تميز بشوييد و آن را با كاغذي كادو نموده و روي آن كلمات مربوط به درس«هنرمند» (مثلاً با شنيدن كلمة نقاش به ياد چه كلمه‎هايي مي‏افتيد) يا داستان «12 برادر» (نام فصل‏ها و ماه‎هاي آن و كلماتي مربوط را بنويسيد) و هريك از بچه‎ها نسبت به علاقة خود هنر يا فصلي را انتخاب مي‏كرد و اين فعاليت را در خانه انجام مي‏داد و كار را براي ساعت هنر آماده مي‏نمود. در ساعت هنر اين واگن‎ها را به هم متصل كرده تا قطار هنرمندان و يا قطار فصل‎ها آماده گردد. سپس از هر يك از دانش‏آموزان خواسته مي‏شد تا كلمات نوشته شده را براي همكلاسي‏هاي خود بخواند. اين يادگيري چون از طريق گروه همسالان صورت مي‏گرفت اثرگذارتر بود.

- براي «فصل بهداشت» درس فارسي اين فعاليت طراحي شد كه با جعبه و قوطي‎هاي شير، خانه‎اي درست كنند و بالاي سه طرف خانه كلمه‏هاي «سلامت» و «نظافت» و «بهداشت» نصب ‏نمودم و بعدكارت‎هايي‎ را در اختيار آنان ‏گذاشته و از روش بارش مغزي استفاده نموده تا با توجّه به كلمة بالاي خانه كلماتي را كه در ذهن آنان تراوش مي‏كند بازگو كنند و سپس روي كارت‏هايي كه در اختيار دارند بنويسند و بعد كارت كلمات را روي خانه با چسب بچسبانند.

- براي درس «ايران»، نمايشگاه عكس «ايران من» ترتيب دادم، بدين نحو كه به بچه‏ها گفتم: « از جاهاي ديدني ايران عكس‎هايي را جمع‏آوري كنيد، تا در ساعت هنر با همكاري هم آن‏ها را به صورت نمايشگاه عكس در آوريم و براي ديدن ديگر دانش‎آموزان پايه‏هاي ديگر آماده نماييم.»

اين نمونه‏هايي از كارهايي بود كه جهت يادگيري كلمات و پرورش ذهن آنان در زمينة واژه‏آموزي انجام شد.

- براي تقويت خواندن و نوشتن آن‎ها، ساخت كتاب گلچيني از باغ قرآن را ترتيب دادم. اين فعاليت بدين صورت انجام گرديد كه در ساعت هنر نصف برگ آچار در اختيار فراگيران گذاشته و آنان را هدايت مي‏نمودم تا دور آن را با شكل يا حروف يا اعداد متحدالشكلي حاشيه‎گذاري نمايند. سپس در ساعات قرآن پيام‎هاي قراني كتابشان را با انتخاب خودشان با خطي زيبا روي اين برگه بنويسند و در ساعت قرآن جلسة بعد با روخواني، آن پيام را به كلاس ارائه دهند.

- فعاليت ديگري كه براي تقويت خواندن و نوشتن آنان ترتيب دادم تهيه كتاب برگ‎هايي از خاطرات مدرسه بود كه به دانش‎آموزان يك برگ آچار داده ‎شد تا آن را نصف كرده و در نصف آن به روش قبلي، خاطره‎اي از بهترين روز مدرسه و در نصف ديگرش نامه‎اي به معلم خود را بنويسند و اين فعاليت در قالب تكليف شب به دانش‎آموزان داده شد و سپس اين برگه‎ها را در كنار هم قرار داديم تا يك كتاب درست شود. سپس از دانش‎آموزان خواسته شد تا هر كدام خاطرة خود را براي دوستان خود بخوانند و بچه‏ها هم دراين كتاب، خاطرات دوستان خود را مطالعه كنند.

- فعاليتي را نيز براي بعد از تعطيلات عيد برنامه‎ريزي نمودم. بدين نحو كه قبل از عيد به كمك دانش‎آموزان طرحي را روي مقوا با استفاده از هنر افشانگري پياده كردم و به دانش‏آموزان كلاس دوم گفتم: «بعد از عيد مطالب كتاب فارسي را در اين نشريه به طوري متنوع مي‏نويسيم.» همة بچه‎ها وقتي بعد از عيد به مدرسه آمدند، در انتظار نوشتن نشريه بودند. آن وقت بچه‎ها را به خواندن درس‎هايي از قبل دعوت كردم (مثلاً درس پروانه‎ها) و صبح روز بعد هر كدام از بچه‎ها كه جلسة قبل غلط املايي كمتري داشت در نشريه مي‏نوشت و بقية بچه‎ها در دفتر املاي خودشان مي‏نوشتند. البته اگر دو نفر مثل هم بودند، آن كسي را انتخاب مي‎كردم كه خوش خط‎تر باشد. اين كار براي بچه‎ها خيلي جذاب بود و در آخرين جلسه‎ي اين فعاليت املاي بچه‎ها در حد عالي بود.

- با مشاهدة تأثير هنر در يادگيري مفاهيم درسي، درس هنر را با ديگر دروس تلفيق دادم. اين كار باعث شد كه در ساعت هنر مطالب و مفاهيم دروس نيز مرور گردد، مثلاً براي درس علوم بخش ماده:‌كشيدن نقاشي يك مايع جامد و گاز، يا كشيدن دو جسم با حجم‏هاي متفاوت و بخش محل زندگي جانوران: كشيدن منظرة يك جنگل يا بيابان و چسباندن حيوانات مربوط به اين مناطق و...

در درس رياضي، براي آموزش ساعت كشيدن ساعت و مشخص نمودن عقربه‎هاي آن در دفتر نقاشي و نوشتن ساعت مربوطه و ساخت كاردستي ساعت يا براي آموزش پول چاپ سكّه با مداد سياه‏ و براي تدريس و آموزش ارزش مكاني اعداد و جمع و تفريق چند رقمي با انتقال و بدون انتقال از هنر اجراي نمايش استفاده كردم؛ بدين ترتيب كه در قالب دو گروه سه نفره، هريك از بچه‎ها به ترتيب قد از راست به چپ مي‏ايستادند و با سر گذاشتن كلاه يكان، دهگان و صدگان نقش آن را بازي مي‏كردند. اين آموزش با هيجان همراه بود و بچه‎ها به طور زيبايي ارزش مكاني و مفاهيم مربوط به آن را فرا مي‎گرفتند. اين فعاليت‏ها از طرفي باعث پرورش استعدادهاي دانش‏آموزان در حوزة هنر مي‏شد و هم به نحوي در فعال‏سازي و تقويت ذهن دانش‎آموزان نقش مهمي را ايفا مي‏كرد و از طرفي يادگيري دروس را هم براي آنان لذت بخش و بهتر مي‏كرد.

- در كنار اين فعاليت‎ها با توجه به ضعف شديد خواندن و نوشتن فراگيران، در پايان تدريس هر درس از بچه‎ها مي‏خواستم تا كلمات مشكل را كه من قرائت مي‏كنم، از متن درس پيدا كرده و زير آن را خط بكشند و از روي آن دو بار بنويسند.

- برگزاري چندين نوبت جشن جهت ترغيب و ايجاد علاقه در فراگيران به مناسبت‎هاي متفاوت نظير جشن ولادت امام رضا(ع)، عيد غدير، جشن نماز كه مربوط به درس هديه‎ها بود و استفاده از موقعيت جهت بهبود وضعيت روخواني آن‏ها (مقاله، شعر، دكلمه و سرودي و نمايشي كه به طور گروهي يا فردي مي‏خواندند.)

- دادن اعتماد به نفس به دانش‎آموزان با نصب طرح تشويق در كلاس و اهداء جايزه به آنان.

با برقراري ارتباط مناسب با دانش‏آموزان و برنامه‏ريزي صحيح، دادن اعتماد به نفس به آنان و به كارگيري از هنر جهت تثبيت مفاهيم درسي، فعاليت يادگيري براي دانش‏آموزان شادي‎آور شده بود، به طوري كه فراگيران در قالب گروه‏ يا انفرادي فعاليت‎هاي هنري و درسي خود را با علاقه و شور و نشاط دنبال مي‏كردند. نگاه دانش‏آموزان نسبت به محيط تغيير كرده بود، به نحوي كه ديد آنان به نسبت به اشياء گسترش يافته بود و اشياء دور ريحتني را جهت تهيه كاردستي براي موضوعات درسي جمع‏آوري و پيشنهاداتي در زمينة ساخت، تكميل و يا اصلاح كاردستي مي‏دادند.

در آخرين مسابقة روخواني كه در تاريخ 17/2/85 بدون اطلاع قبلي و به طور اتفاقي از دو متن درس فارسي به عمل آمد نتايج خوبي به دست آمد كه نشان‎دهندة موفقيت اجراي اين اقدام پژوهي بود. هم چنين املا از يك متن 11 خطي فارسي دوم به آنان گفته شد كه نمرات آنان بدين شرح بود: دو نفر 20، يك نفر 19، دو نفر 18، يك نفر 16 بود كه ميانگين نمرات آنان 5/18 بود كه در مقايسه با اولين املاي گفته شده نتايج چشمگيري را نشان مي‏داد.

اولياء دانش‏آموزان به طور مستمر به مدرسه مراجعه و فعاليت‎هاي يادگيري و هنري فرزندانشان را دنبال مي‏كردند و از پيشرفت تحصيلي آنان ابراز رضايت مي‎كردند.

در بازديدهايي كه معلم راهنما و مسئولين آموزش و پرورش داشتند؛ اقرار مي‏كردند كه تغييرات حاصل شده در دانش‎آموزان مشهود است، كه در گزارشات شان به مديريت منعكس نمودند. اكنون من خوشحالم كه دانش‏آموزان پاية دوم با شور و نشاط اين پايه را سپري نمودند و مشكلات و ضعف درسي آنان به حداقل رسيد و توانسته‏ام با به كارگيري از هنر و رويكرد تلفيقي در برنامه‏هاي درسي با تأكيد بر درس هنر، جهت تثبيت مفاهيم درسي قدم‎هاي مثبتي را بردارم. فعاليت‏هاي يادگيري را با نشاط نموده و مفاهيم درسي نيز در ذهن آنان از ثبات بيشتري نسبت به روش‎هاي معمول برخوردار باشد.